Phosphatase  เป็นกลุ่มของเอ็นไซม์ที่จัดอยู่ในพวกไฮโดรเลส(hydrolase) ทำหน้าที่เร่งปฏิกิริยาแยกพันธะของเอซิลเอสเธอร์ (Acyl ester)  และฟอสฟอริล เอสเธอร์ (phosphoryl ester)    ในสารประกอบอินทรีย์ฟอทเฟทเอสเทอร์  และขณะที่เกิดการเร่งปฏิกิริยาของเอนไซม์ดังกล่าว  พันธะระหว่าง H และ O ในโมเลกุลของน้ำจะแยกออกจากกันด้วย ได้ แอลกอฮอล์  และฟอสเฟทอิออน

           เอ็นไซม์ฟอสเฟทที่มีความสำคัญทางการแพทย์ มีอยู่ 2 ชนิด คือ

           1. Alkaline phosphatase      ทำหน้าที่เร่งปฏิกิริยาได้ดีที่สุดในสภาวะเป็นด่าง (pH 8.4 - 10.5 )

          2. Acid phosphatase     ทำหน้าที่เร่งปฏิกิริยาได้ดีที่สุดในสภาวะเป็นกรด ( pH 4.8 - 6.0 )

           ส่วนเอนไซม์ ALP มีมากในเซลล์ที่ทำหน้าที่สร้างกระดูก (osteoblast)   นอกจากนี้ยังสร้างจากแหล่งอื่นๆ อีก  เช่น ตับ,รก และ เซลล์ของท่อน้ำดี  และพบว่าเอนไซม์ ALP ที่มีแหล่งสร้างกระดูกจะเสื่อมสภาพด้วยจากความร้อนได้ง่าย (อุณหภูมิ 60 องศาเซลเซียส)   รองลงมาคือ ALP จากตับ (อุณหภูมิ 80 องศาเซลเซียส)   ส่วนเอนไซม์ ALP จากรกนั้นจะทนความร้อนที่สุด

           ในปกติระดับเอนไซม์ ALP จะสูงในวัยทารกและเด็ก โดยจะมีระดับสูงสุดภายใน 2-3 สัปดาห์แรกหลังจากคลอด  และในขวบปีแรกอาจจะสูงถึง 2 - 2.5  เท่าของผู้ใหญ่ และระดับ ALP จะลดลงกลับสู่ปกติเมื่อเป็นผู้ใหญ่  และจะสูงขึ้นในหญิงระดับที่กำลังตั้งครรภ์  โดยระดับเอนไซม์ ALP ที่สูงขึ้นจะมีแหล่งสร้างมาจากรก

            การวิเคราะห์หาเอนไซม์ ALP ในซีรั่มมีความสำคัญในการวินิจฉัยโรค 2 กลุ่ม คือ

             1. โรคท่อน้ำดี-ตับ ( hepatobiliary disease)        ปกติ ALP จะถูกขับออกทางท่อน้ำดี ดังนั้นผู้ป่วยที่มีการอุดตันของท่อน้ำดี  จะมีระดับเอนไซม์ ALP ในซีรั่มสูงกว่าปกติ   ในขณะที่บางครั้ง bilirubin ยังมระดับปกติ  โดยเฉพาะอย่างยิ่งถ้ามีการอุดตันของท่อน้ำดีภายนอกตับ (extrahepatic cholestasis ) จะมีระดับเอนไซม์ ALP ในซีรั่มสูงกว่าการอุดตันของท่อน้ำดีภายในตับ (intrahepatic cholestasis)  การอุดตันของท่อน้ำดีภายในตับอาจเกิดจากหลายสาเหตุ  เช่น มีก้อนนนิ้ว หรือ มีเนื้องอก  เกิดจากยาบางชนิดที่มีผลกระทบต่อแขนงท่อน้ำดี  ได้แก่ cholopromazine  และผู้ป่วยที่มีการอุดตันของน้ำดีภายในตับจะมีระดับเอนไซม์ ALP ในซีรั่มสูงประมาณ 2.5 เท่า ของระดับปกติ  นอกจากนี้เอนไซม์ ALP ยังใช้ช่วยวินิจฉัยแยกโรคที่มีการทำลายเซลล์ของตับ(hepatocellular disease )  ออกจากโรคดีซ่านที่มีการอุดตันของท่อน้ำดี (cholestatic jaudice)

         2. โรคกระดูกที่มีการเพิ่มการสร้างกระดูก (Oesteoblastic activity)  จะมีระดับเอนไซม์ ALP ในซีรั่มสูงกว่าปกติ   โดยเฉพาะผู้ป่วย Paget's disease (osteitis deformans) จะมีระดับเอนไซม์ ALP สูงสุดประมาณ 10-25 เท่าของระดับคนปกติ  ส่วนในโรคกระดูกอ่อน(Osteomalacia) มีระดับเอนไซม์ ALP ขึ้นสูงปานกลาง  และจะลงสู่ระดับปกติเมื่อรักษาด้วย vitamin D    นอกจากนี้เอนไซม์ ALP จะมีระดับสูงกว่าปกติในผู้ป่วย hyperparathyroidism ผู้ป่วยโรคนี้มักเกิดเนื่องจากการเป็นมะเร็งของต่อมพาราไทรอยด์  และการมีฮอร์โมนพาราไทรอยด์มากกว่าปกติ  ทำให้มีการสูญเสียแคลเซียมจากกระดูก  จึงทำให้ร่างกายสร้างกระดูกใหม่จาก osteoblast

          โรคที่ไม่เกี่ยวกับกระดูกและท่อน้ำดี- ตับ  อาจบระดับเอนไซม์ ALP ขึ้นสูงปานกลาง ได้แก่ โรหัวใจวาย(congestive heart failure )  แผลอ้อักเสบในลำไส้ใหญ่ (Ulcerative colitis )  แผลอักเสบลำไส้เล็กเฉพาะที่ (regional enteritis ) และโรคติดเชื้อแบคทีเรียในช่องท้อง (intra abdominal bacterial infections)

หลักการตรวจวิเคราะห์

หลักการ

Bowers and Mc Comb Procedure

P-NPP + AMP ——— ALP pH 10.35,(Mg/Zn) ———> P-NP +AMP + PO4

       เอนไซม์ ALP จะ catalyze ปฏิกิริยา transphosphorylation ของ P-Nitrophenylphosphate(P-NPP) ไปเป็น P-Nitrophenol(P-NP) โดยมี transphosphorylating buffer คือ 2-amino-2-methyl-1-propanol(AMP) ร่วมด้วย ปฏิกิริยาที่เกิดขึ้นจะเร่งด้วย Mg⁺⁺ หรือ Zinc ion การเปลี่ยนในการดูดกลืนแสงอันเนื่องมาจากการเกิด P-NP นั้นเป็นสัดส่วนโดยตรงกับ activity ของเอนไซม์ ALP

สิ่งส่งตรวจ

- serum, plasma เก็บที่ื 4-8^๐C ได้นาน 7 วัน ที่ -20^๐C นาน 2 เดือน

Normal range

- 39 - 117 U/L

       ค่าปกติ ขึ้นอยู่กับ อายุ, เพศ, ระดับฮอร์โมนเพศ และ body mass index(BMI) พบว่าในเด็กค่าจะสูงกว่าในผู้ใหญ่ เด็กชายสูงกว่าเด็กหญิง และเด็กหญิงหลังวัยหมดประจำเดือนจะมีค่าสูงขึ้น BMI สูงจะทำให้ ALP สูงตาม

ข้อจำกัดในการตรวจ

1. Phosphate, borate, oxalate, cyanide, L-phenylalanine, urea เป็น inhibitors

2. EDTA ทำให้ ALP ลดต่ำลง

3. Sodium citrate จะเพิ่ม activity ของ ALP

4. Ascobic acid และ bilirubin ไม่มีผลต่อปฏิกิริยา

5. Hemolysis ทำให้ได้ค่าสูงขึ้น เพราะมี ALP ใน RBC >serum 6 เท่า

ุ6. หลังกินอาหารไขมันสูง หรือ คนไข้ blood group B และ O มี ALP สูงขึ้นได้

Interpretation